Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi văn 11 năm 2024

  • 1. tuyến Fb www.facebook.com/DayKemQuyNhon Mobi/Zalo 0905779594 T À I L I Ệ U B Ồ I D Ư Ỡ N G H Ọ C S I N H G I Ỏ I N G Ữ V Ă N Ths Nguyễn Thanh Tú eBook Collection TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI LÝ LUẬN VĂN HỌC NĂM HỌC 2023-2024 - MÔN NGỮ VĂN - KHỐI 11 (TÀI LIỆU GỒM CÓ 242 TRANG) WORD VERSION | 2024 EDITION ORDER NOW / CHUYỂN GIAO QUA EMAIL [email protected] Tài liệu chuẩn tham khảo Phát triển kênh bởi Ths Nguyễn Thanh Tú Đơn vị tài trợ / phát hành / chia sẻ học thuật : Nguyen Thanh Tu Group vectorstock.com/28062412
  • 2. 2023 – 2024 NGỮ VĂN THPT ĐỢT 3 TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG HSG LÝ LUẬN VĂN HỌC Năm học 2023-2024 - Môn: Ngữ văn – khối 11 ( Tài liệu gồm có: 242 trang ) Họ tên giáo viên:..................................................................................................... Đơn vị:...................................................................................................................... MỤC LỤC 1 ĐẶC TRƯNG CỦA THƠ, TRUYỆN NGẮN, TIỂU THUYẾT VÀ KỊCH........ 10 1.1 Đặc trưng của thơ và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ trong nhà trường ....................... 10 1.1.1 Quan niệm về thơ và một số cách phân loại thơ............................................................10 1.1.1.1 Quan niệm về thơ ......................................................................................................10 1.1.1.2 Một số cách phân loại thơ..........................................................................................10 1.1.2 Đặc trưng của thơ.........................................................................................................11 1.1.2.1 Về ngôn ngữ...............................................................................................................11 1.1.2.2 Về phương thức biểu hiện ...........................................................................................14 1.1.2.3 Về cấu trúc.................................................................................................................15 1.1.2 Yêu cầu và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ.............................................................19 1.2 Đặc trưng của truyện ngắn, tiểu thuyết và phương pháp đọc hiểu tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết trong nhà trường............................................................................................................... 19 1.2.1 Khái niệm ....................................................................................................................19 1.2.2 Đặc trưng của truyện ngắn, tiểu thuyết .........................................................................20 1.2.2.1 Sự kiện (biến cố).........................................................................................................20 1.2.2.2 Cốt truyện .................................................................................................................21 1.2.2.3 Nhân vật tự sự...........................................................................................................22 1.2.2.4 Người kể chuyện ........................................................................................................23 1.2.3 Phương pháp đọc hiểu tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết trong nhà trường................23 1.3 Đặc trưng của kịch và phương pháp đọc hiểu tác phẩm kịch trong nhà trường.................... 24 1.3.1 Khái niệm và phân loại ................................................................................................24 1.3.1.1 Khái niệm..................................................................................................................24 1.3.1.2 Phân loại...................................................................................................................24 1.3.2 Đặc trưng của kịch .......................................................................................................25 1.3.2.1 Xung đột kịch ............................................................................................................25 1.3.2.2 Hành động kịch .........................................................................................................26 1.3.2.3 Nhân vật kịch............................................................................................................26 1.3.2.4 Kết cấu......................................................................................................................26 1.3.2.5 Ngôn ngữ kịch............................................................................................................27 1.3.1. Phương pháp đọc hiểu tác phẩm kịch trong nhà trường.................................................28 2. GIÁ TRỊ VĂN HỌC VÀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC........................................ 28
  • 3. 2023 – 2024 2.1 Giá trị văn học................................................................................................................................. 28 2.1.1 Giá trị nhận thức..........................................................................................................28 2.1.2 Giá trị giáo dục............................................................................................................29 2.1.3 Giá trị thẩm mĩ............................................................................................................29 2.2 Tiếp nhận văn học .......................................................................................................................... 30 2.2.1 Tiếp nhận trong đời sống văn học .................................................................................30 2.2.2 Tính chất tiếp nhận văn học..........................................................................................31 2.2.3 Các cấp độ tiếp nhận văn học .......................................................................................32 3 VĂN HỌC - NHÀ VĂN - QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC..................................... 32 3.1 VĂN HỌC ....................................................................................................................................... 32 3.1.1 Khái niệm văn học........................................................................................................32 3.1.2 Đặc trưng của văn học..................................................................................................33 3.1.2.1 Đặc trưng về đối tượng phản ánh................................................................................33 3.1.2.2 Đặc trưng về nội dung phản ánh của văn học ..............................................................33 3.1.2.3 Đặc trưng về phương tiện phản ánh của văn học .........................................................33 3.1.2.4 Tính chính xác, tinh luyện .........................................................................................34 3.1.2.5 Tính cá thể, tính hệ thống, tính đa phong cách ............................................................34 3.1.2.6 Tính phi vật thể của ngôn ngữ ....................................................................................35 3.1.3 Chức năng của văn học .................................................................................................36 3.1.3.1 Chức năng nhận thức..................................................................................................36 3.1.3.2 Chức năng giáo dục....................................................................................................36 3.1.3.3 Chức năng thẩm mĩ....................................................................................................36 3.2 Nhà văn............................................................................................................................................ 37 3.2.1 Tư chất nghệ sĩ: Giàu tình cảm, tâm hồn phong phú, nhân cách đẹp ...............................37 3.2.2 Các tiền đề của tài năng................................................................................................39 3.3 Quá trình sáng tác........................................................................................................................... 41 3.3.1 Cảm hứng sáng tác .......................................................................................................41 3.3.2 Ý đồ sáng tác, lập sơ đồ, viết và sửa chữa......................................................................42 4 QUÁ TRÌNH VĂN HỌC VÀ PHONG CÁCH VĂN HỌC............................. 44 4.1 Quá trình văn học........................................................................................................................... 44 4.1.1 Khái niệm ....................................................................................................................44 4.1.2 Trào lưu văn học ..........................................................................................................44 4.1.2.1 Chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa hiện thực phê phán và chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa ............................................................................................................................................45 4.2 Phong cách văn học ........................................................................................................................ 48 4.2.1 Khái niệm phong cách văn học......................................................................................48
  • 4. 2023 – 2024 4.2.2. Những biểu hiện của phong cách văn học......................................................................49 5 NHỮNG CÂU NÓI VỀ LÝ LUẬN VĂN HỌC HAY...................................... 50 CHƯƠNG 2. KỸ NĂNG LÀM VĂN................................................................ 56 1 KỸ NĂNG VIẾT ĐOẠN VÀ TẠO LẬP VĂN BẢN....................................... 56 1.1 Lập dàn ý bài văn nghị luận.......................................................................................................... 56 1.1.1 Tìm hiểu đề ..................................................................................................................56 1.1.2 Tìm ý ...........................................................................................................................56 1.1.2.1 Xác định luận đề........................................................................................................56 1.1.2.2 Xác định các luận điểm ..............................................................................................56 1.1.3 Lập dàn ý.....................................................................................................................56 1.2 Viết đoạn văn .................................................................................................................................. 56 1.3 Tiêu chuẩn của một bài văn hay................................................................................................... 56 1.3.1 Ý tưởng – bài văn hay mang lại một thông điệp rõ ràng cho người đọc ...........................56 1.3.2 Bố cục – bài văn hay phải có bố cục hợp lý....................................................................57 1.3.3 Từ ngữ – bài văn hay là bài viết biết đặt đúng từ ngữ, đúng nơi, đúng lúc để truyền tải đúng thông điệp của tác giả ..........................................................................................................57 1.3.4 Diễn đạt – bài văn hay được diễn đạt mạch lạc và mượt mà ..........................................57 1.3.5. Giọng văn – bài văn hay là bài văn kết nối được với cảm xúc, trái tim độc giả..............57 1.3.6 Ngữ pháp – bài văn hay là bài văn không mắc lỗi ngữ pháp hay sai chính tả .................57 2 NGHỊ LUẬN XÃ HỘI................................................................................... 58 2.1 Các dạng đề nghị luận xã hội thường gặp................................................................................... 58 2.2 Những vấn đề cần lưu ý khi làm văn nghị luận xã hội ............................................................. 58 2.2.1 Đọc kỹ đề.....................................................................................................................58 2.2.2 Lập dàn ý.....................................................................................................................58 2.2.3 Dẫn chứng phù hợp.......................................................................................................58 2.2.4 Lập luận chặt chẽ, lời văn cô động, giàu sức thuyết phục ...............................................58 2.2.5 Bài học nhận thức và hành động ...................................................................................58 2.3 Cấu trúc của các dạng đề cụ thể .................................................................................................... 59 2.3.1 Nghị luận về tư tưởng đạo lý.......................................................................................59 2.3.2 Dàn ý về dạng đề mang tính nhân văn...........................................................................59 2.3.2.1 Khái niệm..................................................................................................................59 2.3.2.2 Cấu trúc ....................................................................................................................59 2.3.3 Dạng đề nêu những vấn đề tác động đến việc hình thành nhân cách con người ................61 2.3.3.1 Các vấn đề thường gặp...............................................................................................61 2.3.3.2 Dạng đề.....................................................................................................................61
  • 5. 2023 – 2024 2.3.4 Nghị luận về hiện tượng đời sống..................................................................................62 2.3.4.1 Khái niệm..................................................................................................................62 2.3.4.2 Dàn ý ........................................................................................................................62 3. NGHỊ LUẬN VĂN HỌC.............................................................................. 63 3.1 Nghị luận về một nhận định, một ý kiến bàn về văn học ......................................................... 63 3.1.1 Khái niệm ....................................................................................................................63 3.1.2 Những lưu ý khi làm bài ...............................................................................................63 3.1.3 Dàn ý...........................................................................................................................63 3.1.4 Luyện tập.....................................................................................................................63 3.1.4.2 Thân bài....................................................................................................................64 3.2 Thuyết minh về một tác giả văn học ............................................................................................ 65 3.2.1 Dàn ý...........................................................................................................................65 3.2.2 Luyện tập.....................................................................................................................66 3.3 Nghị luận về một nhân vật trong tác phẩm tự sự....................................................................... 68 3.3.1 Dàn ý...........................................................................................................................68 3.3.2 Luyện tập.....................................................................................................................69 3.4 Nghị luận về một chi tiết, về một tín hiệu thẩm mỹ trong tác phẩm văn học…..................... 71 3.4.1 Dàn ý...........................................................................................................................71 3.4.2 Luyện tập.....................................................................................................................72 3.4.2.1 Đề 1...........................................................................................................................72 3.4.2.2 Đề 2...........................................................................................................................73 4. BÌNH GIẢNG VĂN HỌC............................................................................ 78 4.1. Khái niệm ....................................................................................................................................... 78 4.2. Một số cách bình giảng văn học .................................................................................................. 78 4.2.1 Diễn tả trực tiếp ấn tượng và cảm xúc về tác phẩm........................................................78 4.2.2 Diễn ý phân tích ra thành hình ảnh...............................................................................78 4.2.3 Phân tích dựa vào quy luật tâm lí ................................................................................79 4.2.4 Phân tích dựa vào một tiêu chuẩn nào đấy của nghệ thuật ............................................79 5. RÈN LUYỆN KẾT HỢP CÁC PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT VÀ CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN.......................................... 80 5.1 Tại sao phải kết hợp các phương thức biểu đạt và các phương thức lập luận?...................... 80 5.2 Vai trò, tác dụng của việc kết hợp các phương thức biểu đạt và các thao tác lập luận .......... 80 5.2.1 Kết hợp các phương thức biểu đạt..................................................................................80 5.2.2 Kết hợp các thao tác lập luận...................................................................................................... 80 5.3 Những yêu cầu của việc kết hợp các phương thức biểu đạt và các thao tác lập luận ............ 80
  • 6. 2023 – 2024 5.3.1 Kêt hợp các phương thức biểu đạt..................................................................................80 5.3.2 Kết hợp các thao tác lập luận .......................................................................................80 6 ĐỀ MỞ VÀ LUYỆN TẬP VIẾT BÀI VĂN THEO ĐỀ MỞ ............................. 80 6.1 Đề mở - Một hình thức rèn luyện năng lực sáng tạo ................................................................. 80 6.2 Cách viết bài văn theo đề mở........................................................................................................ 81 6.2.1 Tìm ý ...........................................................................................................................81 6.2.2 Lập dàn ý.....................................................................................................................81 6.2.3 Một số lưu ý khi làm bài văn theo đề mở ......................................................................82 6.3 Một số ví dụ về đề mở.................................................................................................................... 83 6.3.1 Đề 1 .............................................................................................................................83 6.3.2 Đề 2 .............................................................................................................................83 6.3.3 Đề 3 .............................................................................................................................83 6.3.4 Đề 4 .............................................................................................................................84 CHƯƠNG 3 VĂN HỌC................................................................................... 85 1. VĂN HỌC DÂN GIAN................................................................................ 85 1.1 Thi pháp văn học dân gian............................................................................................................ 85 1.1.1 Khái niệm ....................................................................................................................85 1.1.2 Thi pháp ca dao............................................................................................................85 1.1.2.1 Ca dao là gì?..............................................................................................................85 1.1.2.2 Kết cấu ca dao (theo Đỗ Đình Trị)..............................................................................85 1.1.2.3 Không gian nghệ thuật ca dao ....................................................................................86 1.1.2.4 Thời gian nghệ thuật của ca dao.................................................................................86 1.1.2.5 Mô típ của ca dao ......................................................................................................87 1.1.2.6 Ngôn ngữ và thể thơ ca dao........................................................................................87 1.1.3 Thi pháp truyện cổ tích.................................................................................................88 1.1.3.1 Cốt truyện cổ tích ......................................................................................................88 1.1.3.2 Thời gian nghệ thuật truyện cổ tích ............................................................................88 1.1.3.3 Không gian nghệ thuật truyện cổ tích .........................................................................88 1.1.3.4 Nhân vật truyện cổ tích .............................................................................................89 1.1.4 Thi pháp truyền thuyết.................................................................................................89 1.1.4.1 Hiện thực và tưởng tượng trong truyền thuyết ............................................................89 1.1.4.2 Cốt truyện truyền thuyết............................................................................................89 1.1.4.3 Đặc trưng nhân vật truyền thuyết ..............................................................................90 1.1.3.4 Đặc trưng ngôn ngữ truyền thuyết ..............................................................................90 1.1.3.5 Không gian truyền thuyết...........................................................................................91
  • 7. 2023 – 2024 1.1.3.6 Thời gian truyền thuyết .............................................................................................91 1.2 Ảnh hưởng của văn học dân gian đối với văn học viết.............................................................. 91 1.3 Tinh thần nhân văn qua một số truyện cổ dân gian Việt Nam (thần thoại, sử thi, truyền thuyết, truyện thơ, cổ tích, truyện cười) trong chương trình Ngữ văn 10 .................................................. 93 1.3.1 Nhân văn là thước đo giá trị văn học của mọi thời đại ..................................................93 1.3.1.1 Khái niệm nhân văn và tính nhân văn trong văn học ..................................................93 1.3.1.2 Tinh thần nhân văn là tư tưởng xuyên suốt của loại hình truyện cổ dân gian Việt Nam với những biểu hiện phong phú ...................................................................................................93 1.4. Luyện tập ........................................................................................................................................ 96 1.4.1. Đề 1 ............................................................................................................................96 1.4.2 Đề 2 .............................................................................................................................97 1.4.3 Đề 3.............................................................................................................................99 2 VĂN HỌC TRUNG ĐẠI............................................................................. 101 2. 1 Đặc trưng thi pháp văn học trung đại Việt Nam..................................................................... 101 2.1.1 Hệ thống ước lệ thẩm mỹ cổ điển ................................................................................101 2.1.1.1 Ước lệ trong văn học nói chung ................................................................................101 2.1.1.2 Ước lệ trong văn học trung đại Việt Nam..................................................................101 2.1.2 Thiên nhiên trong văn học trung đại............................................................................103 2.1.2.1 Thiên nhiên có địa vị danh dự trong văn chương .......................................................103 2.1.2.2 Cảm thụ thiên nhiên trong văn chương trung đại ......................................................104 2.1.3 Một thế giới nghệ thuật phi thời gian..........................................................................105 2.1.3.1 Quan niệm thời gian................................................................................................105 2.1.3.2 Thời gian nghệ thuật................................................................................................106 2.1.4 Quan niệm con người trong văn chương trung đại .......................................................106 2.1.4.1 Con người vũ trụ......................................................................................................106 2.1.4.2 Con người đạo đức ...................................................................................................107 2.1.4.3 Con người phi cá nhân .............................................................................................107 2.1.4.4. Con người ý thức.....................................................................................................108 2.2 Thơ Đường .................................................................................................................................... 109 2.2.1 Đặc trưng mỹ học của thơ Đường................................................................................109 2.2.2 Tứ thơ Đường .............................................................................................................110 2.2.2.1 Vài nét về tứ thơ ......................................................................................................110 2.2.2.2 Những mối quan hệ và tứ thơ Đường ........................................................................110 2.3 Cảm hứng yêu nước, nhân đạo và cảm hứng thế sự qua chương trình văn học trung đại lớp 10, 11 .................................................................................................................................110 2.3.1 Cảm hứng yêu nước ....................................................................................................110
  • 8. 2023 – 2024 2.3.1.1 Vài nét về cảm hứng yêu nước...................................................................................110 2.3.1.2 Biểu hiện của cảm hứng yêu nước qua thơ Đường Việt Nam.......................................111 2.3.2 Cảm hứng nhân đạo....................................................................................................113 2.3.2.1 Vài nét về cảm hứng nhân đạo..................................................................................113 2.3.2.2 Nguyên nhân xuất hiện trào lưu chủ nghĩa nhân đạo trong văn học từ thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX ...................................................................................................................114 2.3.2.3 Biểu hiện của cảm hứng nhân đạo.............................................................................114 2.3.3 Cảm hứng thế sự.........................................................................................................115 2.3.3.1 Vài nét về cảm hứng thế sự.......................................................................................115 2.3.3.2 Biểu hiện của cảm hứng thế sự..................................................................................115 2.4 Hình ảnh con người trong văn học trung đại Việt Nam................................................115 2.5 Tư tưởng nhân nghĩa trong thơ văn Nguyễn Trãi.........................................................119 2.6 Ngòi bút nhân đạo của Nguyễn Du..............................................................................121 2.7 Cái tôi trong văn học trung đại.....................................................................................124 2.8 Luyện tập....................................................................................................................................... 126 2.8.1 Đề 1 ...........................................................................................................................126 2.8.2 Đề 2 ...........................................................................................................................127 2.8.2.2 Thân bài..................................................................................................................127 2.8.3 Đề 3 ...........................................................................................................................128 2.8.3.2 Thân bài..................................................................................................................128 3 VĂN HỌC HIỆN ĐẠI 1930 – 1945............................................................... 130 3.1 Quá trình hiện đại hoá văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945 .......................... 130 3.1.1 Khái niệm ..................................................................................................................130 3.1.2 Nội dung của hiện đại hóa văn học .............................................................................130 3.1.3 Sản phẩm của hiện đại hoá văn học ............................................................................131 3.1.4 Ngôn ngữ văn học mới................................................................................................132 3.1.5 Ý thức phong cách mới................................................................................................133 3.1.6 Ý thức phong cách mới được thể hiện qua một số nghệ sĩ..............................................133 3.2 Văn học lãng mạn Việt Nam 1930 – 1945................................................................................... 134 3.2.1 Vài nét về chủ nghĩa lãng mạn ....................................................................................134 3.2.2 Thơ mới .....................................................................................................................135 3.2.2.1 Khái lược về phong trào thơ mới ..............................................................................135 3.2.2.2 Cái hay của thơ mới.................................................................................................135 3.2.3 Truyện ngắn lãng mạn 1930 – 1945 ..............................................................................140 3.2.3.1 Mục đích và quan niệm sáng tác...............................................................................140 3.2.3.2 Văn học lãng mạn thường được viết ra bởi cảm hứng lãng mạn..................................141
  • 9. 2023 – 2024 3.2.3.3 Văn học lãng mạn thường dung thủ pháp tương phản, đối lập, thích khoa trương, phóng đại, dung ngôn ngữ giàu sức gợi ..........................................................................................142 3.3 Văn học hiện thực 1930 – 1945 ......................................................................................144 3.3.1 Đặc trưng điển hình hóa của chủ nghĩa hiện thực phê phán ..........................................144 3.3.2 Những thành tựu nổi bật của văn học hiện thực 1930 – 1945.........................................144 3.3.2.1 Thành tựu về nội dung .............................................................................................144 3.3.2.2 Thành tựu nghệ thuật...............................................................................................145 3.3.2.3 Cảm hứng chủ đạo của văn học hiện thực phê phán 1930 – 1945.................................145 3.3.3 Biểu hiện cụ thể của chủ nghĩa nhân đạo trong văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 146 3.3.3.1 Bối cảnh xã hội Việt Nam giai đoạn 1930-1945 .........................................................146 3.3.3.2 Những biểu hiện cụ thể.............................................................................................146 3.4 Luyện tập....................................................................................................................................... 149 3.4.1 Đề 1 ...........................................................................................................................149 3.4.2 Đề 2 ...........................................................................................................................150 3.4.3 Đề bài 3......................................................................................................................152 3.4.4 Đề bài 4......................................................................................................................156 PHẦN PHỤ LỤC........................................................................................... 158 1 CÁI “TÔI” TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI ............................................ 158 1.1 Giới thiệu....................................................................................................................................... 158 1.2 Những biểu hiện của “cái tôi”......................................................................................158 1.3 Đánh giá......................................................................................................................................... 159 2 CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ...................................................... 159 2.1 Chi tiết và việc khai thác chi tiết trong truyện ngắn................................................................ 159 2.2 Đặc trưng của truyện ngắn.......................................................................................................... 160 2.3 Vai trò của chi tiết nghệ thuật trong truyện ngắn .................................................................... 160 2.3.1 Xây dựng cốt truyện ...................................................................................................160 2.3.2 Chi tiết nghệ thuật đã tạo nên cách mở đầu hấp dẫn cho câu chuyện............................161 2.3.3 Chi tiết nghệ thuật là yếu tố quan trọng tạo nên tình huống truyện .............................162 2.3.4 Vai trò của chi tiết trong việc xây dựng hình tượng nhân vật .......................................163 2.3.5 Chi tiết nghệ thuật góp phần tạo nên kết cấu đặc sắc cho tác phẩm .............................166 2.3.6 Chi tiết nghệ thuật góp phần thể hiện chủ đề của tác phẩm, tư tưởng nghệ thuật của tác giả ..........................................................................................................................................166 2.4 Một số dạng đề tham khảo.......................................................................................................... 168 2.4.1 Đề bài về chi tiết trong truyện ngắn ............................................................................168 2.4.1.1 Dàn ý ......................................................................................................................168 2.4.1.2 Đề bài minh họa ......................................................................................................168
  • 10. 2023 – 2024 2.4.2 Đề bài so sánh hai chi tiết trong hai tác phẩm ............................................................169 2.4.2.1 Dàn ý ......................................................................................................................169 2.4.3 Đề bài về lý luận ........................................................................................................171 4.3.2.1 Dàn ý ......................................................................................................................171 4.3.2.2 Đề bàu minh họa......................................................................................................171 3 DẤU ẤN HIỆN THỰC VÀ LÃNG MẠN TRONG TRUYỆN NGẮN “HAI ĐỨA TRẺ” CỦA THẠCH LAM.............................................................................. 172 3.1 Vài nét về tác giả và tác phẩm..................................................................................................... 172 3.2 Vài nét về hiện thực và lãng mạn trong văn học ...................................................................... 173 3.3 Dấu ấn hiện thực và lãng mạn trong tác phẩm của Thạch Lam.............................................. 174 4 LUYỆN TẬP................................................................................................ 177 4.1 Đề thi của Sở GD và ĐT Trà Vinh năm 2019 ............................................................................ 177 4.2 Đề 2................................................................................................................................................. 184 4.3 Đề 3................................................................................................................................................. 187 4.4 Đề 4................................................................................................................................................. 190 4.5 Đề 5................................................................................................................................................. 195 4.6 Đề 6................................................................................................................................................. 196 4.7 Đề 7................................................................................................................................................. 198 4.8 Đề 8................................................................................................................................................. 201 4.9 Đề 9................................................................................................................................................. 205 4.10 Đề 10............................................................................................................................................. 208 4.11 Đề 11............................................................................................................................................. 211 4.12. Đề 12............................................................................................................................................ 213 4.13 Đề 13............................................................................................................................................. 216 4.14 Đề 14............................................................................................................................................. 219 4.15 Đề 15............................................................................................................................................. 223 4.16 Đề 16............................................................................................................................................. 227 4.17 Đề 17............................................................................................................................................. 230 4.18 Đề 18............................................................................................................................................. 232 4.19 Đề 19............................................................................................................................................. 234 4.20 Đề 20............................................................................................................................................. 237 CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN VĂN HỌC
  • 11. 2023 – 2024 1 ĐẶC TRƯNG CỦA THƠ, TRUYỆN NGẮN, TIỂU THUYẾT VÀ KỊCH 1.1 Đặc trưng của thơ và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ trong nhà trường 1.1.1 Quan niệm về thơ và một số cách phân loại thơ 1.1.1.1 Quan niệm về thơ - Nhóm Xuân thu nhã tập: “Thơ là một cái gì huyền ảo, tinh khiết, thâm thuý, cao siêu”. - Tố Hữu: “Thơ là cái nhuỵ của cuộc sống”. - Phan Ngọc: "Thơ là cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và suy nghĩ do chính hình thức ngôn ngữ này". - “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu” (“Từ điển thuật ngữ văn học”, Nxb ĐHQG, 1999). Định nghĩa này đã định danh một cách đầy đủ về thơ ở cả nội dung và hình thức nghệ thuật. Đặc biệt, đã khu biệt được đặc trưng cơ bản của ngôn ngữ thơ với ngôn ngữ trong những thể loại văn học khác. 1.1.1.2 Một số cách phân loại thơ - Theo nội dung biểu hiện có thơ trữ tình (đi vào tâm tư tình cảm, những chiêm nghiệm của con người về cuộc đời - “Tự tình” của Hồ Xuân Hương), thơ tự sự (cảm nghĩ vận động theo mạch kể chuyện - “Hầu Trời” của Tản Đà), thơ trào phúng (phê phán, phủ nhận cái xấu theo lối mỉa mai, đùa cợt - “Vịnh Khoa thi Hương” của Tú Xương). - Theo cách thức tổ chức bài thơ có thơ cách luật (viết theo luật đã định trước, ví dụ các loại thơ Đường, lục bát, song thất lục bát,…), thơ tự do (không theo niêm luật có sẵn), thơ văn xuôi (câu thơ giống như câu văn xuôi, nhưng giàu nhịp điệu hơn). - Ở Việt Nam nói riêng và phương Đông nói chung, một số nhà nghiên cứu còn dựa vào thời gian xuất hiện để chia thơ thành các loại: + Thơ trữ tình dân gian: Ca dao - những sáng tác trữ tình dân gian, diễn tả đời sống nội tâm của con người. Ca dao không mang dấu ấn cá nhân tác giả như thơ trữ tình (của văn học viết). Trong ca dao, những tình cảm, tâm trạng của các kiểu nhân vật trữ tình và cách thể hiện thế giới nội tâm của các kiểu nhân vật này đều mang tính chất chung, phù hợp với lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp,… Bất cứ ai, nếu thấy ca dao phù hợp, đều có thể sử dụng, xem đó là tiếng lòng mình. Vì thế, ca dao được coi là" thơ của vạn nhà", là tấm gương soi của tâm hồn và đời sống dân tộc. Tuy nhiên, trong cái chung đó mỗi bài ca dao lại có nét riêng độc đáo. + Thơ trữ tình trung đại: do đặc điểm hệ tư tưởng thời đại mà thơ ở thời đại này thường nặng tính tượng trưng, ước lệ, tính quy phạm và tính phi ngã. Chủ thể trữ tình trong thơ trung đại thường là cái tôi đại chúng, cái tôi “siêu cá thể”. Nội dung thơ trữ tình trung đại thường nặng về tỏ chí và truyền tải đạo lí. + Thơ trữ tình hiện đại: thuộc loại hình Thơ mới, xuất hiện từ đầu thế kỷ XX và phát triển cho đến ngày nay. Do nhu cầu đề cao mạnh mẽ của cái tôi của thi sĩ, nên màu sắc cá thể của cảm xúc in đậm trong mọi khía cạnh của ngôn từ như vốn từ, các biện pháp tu từ hay ngữ điệu, giọng điệu. Lời thơ thường linh hoạt, uyển chuyển hơn so với thơ cũ. Ở nước ta lâu nay vẫn còn tồn tại quan niệm dựa vào nội dung để chia thơ thành các loại: thơ trữ tình, thơ tự sự, thơ trào phúng, thơ cách mạng (có nội dung tuyên truyền chính trị, cổ vũ chiến đấu bảo vệ đất nước).
  • 12. 2023 – 2024 Nhìn chung, mọi cách phân chia trên đây đều mang tính chất tương đối. Bởi thơ nào mà chẳng trữ tình, dù ít dù nhiều loại thơ nào cũng theo thi luật nhất định (theo đặc trưng của thơ, của ngôn ngữ, dung lượng,…). Mặt khác, những bài thơ trữ tình biểu lộ tình cảm trước thiên nhiên đất trời, giang sơn gấm vóc cũng là một “kênh” thể hiện lòng yêu nước,… Tuy vậy, việc phân chia thơ thành các loại khác nhau là cần thiết, phục vụ cho việc nghiên cứu, đọc – hiểu và thẩm bình tác phẩm một cách thuận lợi hơn. 1.1.2 Đặc trưng của thơ 1.1.2.1 Về ngôn ngữ a) Ngôn ngữ thơ giàu nhạc tính: - Thơ là tác phẩm trữ tình phản ánh cuộc sống qua những rung động của tình cảm. Thế giới nội tâm của nhà thơ không chỉ biểu hiện bằng ý nghĩa của từ ngữ mà còn bằng cả âm thanh, nhịp điệu của từ ngữ ấy. Nếu như trong văn xuôi, các đặc tính thanh học của ngôn ngữ (như cao độ, cường độ, trường độ...) không được tổ chức thì trong thơ, trái lại, những đặc tính ấy lại được tổ chức một cách chặt chẽ, có dụng ý, nhằm tăng hàm nghĩa cho từ ngữ, gợi ra những điều mà từ ngữ không nói hết. Bởi thế, đặc trưng tính nhạc được coi là đặc trưng chủ yếu mang tính loại biệt rõ nét của ngôn ngữ thơ ca. - Theo các nhà nghiên cứu, nhạc tính trong thơ được thể hiện ra ở ba mặt cơ bản. Đó là: sự cân đối, sự trầm bổng và sự trùng điệp: + Sự cân đối là sự tương xứng hài hoà giữa các dòng thơ. Sự hài hoà đó có thể là hình ảnh, là âm thanh: “Một mai, một cuốc, một cần câu Thơ thẩn dầu ai vui thú nào” (Nguyễn Bỉnh Khiêm). Cũng có thể là cách sắp xếp tổ chức mà chúng ta dễ dàng nhận thấy ở cặp câu thực, câu luận trong bài thơ Đường luật thất ngôn bát cú. Đối với thơ hiện đại, yêu cầu này không khắt khe. Tuy vậy, nhà thơ vẫn hết sức chú ý đến hiệu quả nghệ thuật của phép đối xứng trong thơ của mình. +Sự trầm bổng của ngôn ngữ thơ thể hiện ở cách hoà âm, ở sự thay đổi độ cao giữa hai nhóm thanh điệu. Xuân Diệu với hai dòng thơ toàn vận dụng vần bằng đã biểu hiện được cảm xúc lâng lâng, bay bổng theo tiếng đàn du dương, nhẹ êm: “Sương nương theo trăng ngừng lưng trời Tương tư nâng lòng lên chơi vơi” Chính Tố Hữu đã có lần nói đến giá trị ngữ âm của từ “xôn xao” trong câu thơ “Gió lộng xôn xao, sóng biển đu đưa” (Mẹ Tơm). Đó đâu chỉ là âm vang của tự nhiên mà là âm vang của tâm hồn. Cái làm nên âm vang đó chính là âm thanh, âm thanh của từ “xôn xao” đã cùng với nghĩa của nó làm nên điều kỳ diệu ấy. Sự trầm bổng của ngôn ngữ còn thể hiện ở nhịp điệu: “Sen tàn/ cúc lại nở hoa Sầu dài/ ngày ngắn/ đông đà sang xuân”. Dòng thơ cắt theo nhịp 2/4 và 2/2/4 đều đặn như nhịp chuyển vần đều đặn của tháng năm bốn mùa... Nhịp thơ ở đây là nhịp của cảm xúc, cảm nhận. Như vậy, âm thanh, nhịp điệu trong thơ
  • 13. 2023 – 2024 không đơn thuần là hình thức mà là những yếu tố góp phần biểu hiện những khía cạnh tinh vi của đời sống tình cảm con người. + Sự trùng điệp của ngôn ngữ thơ thể hiện ở sự dùng vần, điệp từ, ngữ và điệp cú. Chúng có tác dụng như một phương tiện kết dính các dòng thơ lại với nhau thành một đơn vị thống nhất, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho trí nhớ vừa tạo nên vẻ đẹp trùng điệp cho ngôn ngữ thơ: “Lầu mưa xuống, thềm lan mưa xuống Mưa xuống lầu, mưa xuống thềm lan Mưa rơi ngoài nẻo dặm ngàn Nước non rả rích giọt đàn mưa xuân” (Tiếng đàn mưa - Bích Khê). Lối điệp từ, điệp ngữ, điệp cấu trúc ở đây vừa diễn tả được hình ảnh cơn mưa của đất trời vừa tạo nên một ấn tượng vương vấn không dứt trong lòng người. Như vậy, nhạc điệu trong thơ là một đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ thơ. Ngày nay, nhu cầu của thơ có phần đổi khác. một số người có xu hướng bỏ vần để tạo cho câu thơ sự tự do hoá triệt để. Nhưng nếu không có một nhạc điệu nội tại nào đó như sự đối xứng giữa các dòng, các đoạn thơ, tiết tấu, nhịp điệu của câu thơ thì không còn là ngôn ngữ thơ nữa. b) Ngôn ngữ thơ có tính hàm súc - Đây là đặc điểm chung của ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương, nhưng do đặc trưng của thể loại mà nó biểu hiện một cách tập trung với yêu cầu cao nhất trong ngôn ngữ thơ. Nếu ngôn ngữ văn xuôi tự sự là ngôn ngữ của cuộc sống đời thường, nó chấp nhận mọi lớp từ, mọi biến thái, mọi chiều kích, thậm chí cả sự xô bồ, phồn tạp đến cực độ để tái hiện bộ mặt cuộc sống, tâm lý con người trong sự sâu rộng, đa chiều vốn có của nó thì ngôn ngữ thơ lại mang nặng tính "đặc tuyển”. Là thể loại có một dung lượng ngôn ngữ hạn chế nhất trong các loại tác phẩm văn học, nhưng thơ lại có tham vọng chiếm lĩnh thế giới. Nói như Ô-giê-rốp: “Bài thơ là một lượng thông tin lớn nhất trong một diện tích ngôn ngữ nhỏ nhất”. Chính sự hạn định số tiếng trong câu thơ, bài thơ buộc người nghệ sỹ phải “thôi xao”, nghĩa là phải phát huy sự tư duy ngôn ngữ để lựa chọn từ ngữ cho tác phẩm. Bởi thế, Maiacôpxki gọi lao động nghệ thuật ngôn từ của nhà thơ là “trả chữ với với giá cắt cổ”: "Nhà thơ trả chữ với giá cắt cổ Như khai thác chất hiếm radium Lấy một gam phải mất hàng bao công lực Lấy một chữ phải mất hàng tấn quặng ngôn từ." Như vậy, tính hàm súc được hiểu là khả năng của ngôn ngữ có thể miêu tả mọi hiện tượng của cuộc sống một cách cô đọng, ít lời mà nói được nhiều ý, ý tại ngôn ngoại. Đây chính là cách dùng từ sao cho đắt nhất, có giá trị biểu hiện cao nhất kiểu như Nguyễn Du đã "giết chết" các nhân vật Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Hồ Tôn Hiến, mỗi tên chỉ bằng một từ: cái vô học của Mã Giám Sinh: Ghế trên ngồi tót sỗ sàng; cái gian manh của Sở Khanh: Rẽ song đã thấy Sở Khanh lẻn vào; cái tầm thường ti tiện của Hồ Tôn Hiến: Lạ cho mặt sắt cũng ngây vì tình. - Do quy mô của tác phẩm, thơ ca thường sử dụng từ ngữ rất "tiết kiệm". Tính hàm súc của ngôn ngữ thơ, vì vậy, chứa đựng các thuộc tính khác. Hàm súc cũng có nghĩa là phải chính xác, giàu hình tượng, có tính truyền cảm và thể hiện cá tính của người nghệ sỹ. Ví dụ, từ “củi” trong câu thơ của Huy Cận: “Củi một cành khô lạc mấy dòng” là một từ có tính hàm súc cao, vừa đảm
  • 14. 2023 – 2024 bảo được tính chính xác, tính hình tượng, vừa có tính truyền cảm. nhấn mạnh thân phận nhỏ bé, bọt bèo của kiếp người trong cuộc sống. Tác giả liên tưởng đến cuộc đời mình cũng như bao người dân mất nước, mang thân phận bọt bèo giữa cuộc đời rộng lớn. Hình ảnh cành củi kia còn tượng trưng cho kiếp người nhỏ bé, những văn nghệ sĩ đang băn khoăn, ngơ ngác, lạc lõng trước nhiều trường phái văn học, ngã rẽ của cuộc đời. - Để đạt được tính hàm súc cao nhất, có thể biểu hiện được cái vô hạn của cuộc sống trong những cái hữu hạn của các đơn vị ngôn ngữ, thơ ca phải tính đến những kiểu tổ chức đặc biệt mà nhà nghiên cứu Phan Ngọc gọi là "quái đản". Dưới áp lực của cấu trúc ngôn ngữ khác thường này, ngữ nghĩa của từ trong thơ không dừng lại ở nghĩa gốc, nghĩa đen, nghĩa trong từ điển mà phong phú, sâu sắc, tinh tế hơn. Đó là thứ nghĩa được tạo sinh nhờ quan hệ và trong quan hệ. Khi Hồng Nguyên viết: “Có nắng chiều đột kích mấy hàng cau” thì chính trong quan hệ với những yếu tố trước và sau nó mà từ “đột kích” được cấp cho một nghĩa mới, gợi lên những rung động thẩm mỹ. Hay trong câu thơ của Lâm Thị Mỹ Dạ: “Em đã lấy tình yêu của mình thắp lên ngọn lửa” thì sự kết hợp bất thường về nghĩa đã mở ra những liên tưởng hết sức thú vị. Trong đời thường, khi nói đến việc “thắp lửa”, người ta một là nghĩ đến phương tiện như: cái bật lửa, que diêm ... hai là nguyên liệu như: dầu hoả, dầu dừa ... Ở đây, nhà thơ lại thay nó bằng một “chất liệu” rất trừu tượng thuộc lĩnh vực tinh thần. Và trong quan hệ với cái chất liệu trừu tượng đó, nghĩa bề mặt của "ngọn lửa" bị mờ đi, mở ra những nghĩa mới. Đó là: chân lý, niềm tin, lý tưởng cuộc đời... - Định lượng số tiếng trong thơ cũng là tiền đề tạo ra sự xuất hiện với một mật độ dày đặc các phương tiện nghệ thuật trong thơ so với văn xuôi. Nhiều lúc, trong một bài thơ, có thể thấy xuất hiện cùng một lúc các phương tiện tu từ khác nhau, như ẩn dụ, hoán dụ, nhân hoá, tượng trưng, điệp từ, điệp ngữ. Bài ca dao trữ tình sau đây là một ví dụ: "Khăn thương nhớ ai Khăn rơi xuống đất Khăn thương nhớ ai Khăn vắt lên vai Đèn thương nhơ ai Mà đèn không tắt Mắt thương nhớ ai Mắt ngủ không yên Đêm qua em những lo phiền Lo vì một nỗi không yên một bề." Bài ca dao có số lượng từ không nhiều nhưng bằng các biện pháp tu từ đã thể hiện được tâm trạng khắc khoải nhớ mong của người con gái dường như còn vang mãi, dư âm đến tận bây giờ và cả mai sau, không chỉ của một người mà của nhiều người. c) Ngôn ngữ thơ có tính truyền cảm: - Tính truyền cảm cũng là đặc trưng chung của ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương, bởi tác phẩm văn học là sản phẩm của cảm xúc của người nghệ sĩ trước cảnh đời, cảnh người, trước thiên nhiên. Cho nên, ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương phải biểu hiện được cảm xúc của tác giả và phải truyền được cảm xúc của tác giả đến người đọc, khơi dậy trong lòng người đọc những
  • 15. 2023 – 2024 cảm xúc thẩm mĩ. Tuy nhiên, do đặc trưng của thơ là tiếng nói trực tiếp của tình cảm, trái tim nên ngôn ngữ thơ ca có tác dụng gợi cảm đặc biệt. - Ngôn ngữ thơ không bao giờ là ngôn ngữ chú trọng miêu tả cái khách quan như ngôn ngữ trong tác phẩm tự sự. Nếu nhà văn dùng ngôn ngữ để thuyết minh, miêu tả, nhắn nhủ, giải thích... thì nhà thơ dùng ngôn ngữ để truyền cảm. Khi Quang Dũng viết: “Người đi Châu Mộc chiều sương ấy Có thấy hồn lau nẻo bến bờ Có nhớ dáng người trên độc mộc Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa” Quang Dũng không có ý hỏi ai lên Châu Mộc trong buổi chiều sương nào đó có nhìn thấy phong cảnh hữu tình không mà tác giả khơi trong ta nỗi nhớ thương mất mát, nuối tiếc ngậm ngùi, những ngày tháng, những kỷ niệm, những ảo ảnh đã tan biến trong đời... Quang Dũng gợi trong ta một trạng thái bằng cách hồi sinh những gì đã mất, đồng thời phản ánh tâm trạng của chính mình. - Lời thơ thường là lời đánh giá trực tiếp thể hiện quan hệ của chủ thể với cuộc đời. Là lời đánh giá trực tiếp, thể hiện tâm trạng cho nên sự lựa chọn từ ngữ, phương thức tu từ trong thơ bao giờ cũng nhằm làm cho nội dung cảm xúc, thái độ đánh giá, sự đồng cảm hoặc phê phán, ca ngợi trở nên nổi bật: “Ôi những cánh đồng quê chảy máu Dây thép gai đâm nát trời chiều” (Nguyễn Đình Thi). Ở đây, mỗi câu thơ đều mang một từ tập trung tất cả sức nặng của tình cảm. Những từ đó như là những tiêu điểm để ta nhìn thấu vào tâm hồn tác giả. Tính truyền cảm của ngôn ngữ thơ không chỉ biểu hiện qua cách lựa chọn từ ngữ, các phương thức tu từ mà còn biểu hiện qua nhạc điệu thơ. Chẳng hạn: “Em ơi Ba Lan mùa tuyết tan Đường bạch dương sương trắng nắng tràn” (Tố Hữu). Sự tập trung dày đặc các nguyên âm có độ mở rộng và phụ âm mũi vang khiến câu thơ nghe giàu tính nhạc, kéo dài như âm vang của sóng biển vỗ bờ. Nhạc tính đó không đơn thuần là sự ngân nga của ngôn ngữ mà còn là khúc nhạc hát lên trong lòng người. Như vậy, thơ là một hình thái nghệ thuật cao quí, tinh vi của sáng tạo văn học nghệ thuật. Vì vậy, ngôn ngữ thơ là ngôn ngữ mang tính nghệ thuật; ngôn ngữ thơ trước hết mang đầy đủ những thuộc tính của ngôn ngữ văn học, đó là: tính chính xác, tính hàm súc, tính đa nghĩa, tính tạo hình, tính biểu cảm... Tuy nhiên, ở mỗi loại tác phẩm khác nhau, những đặc điểm ấy lại biểu hiện dưới những sắc thái và mức độ khác nhau. Đồng thời, mỗi loại tác phẩm lại có những đặc trưng ngôn ngữ riêng.... 1.1.2.2 Về phương thức biểu hiện - Thơ là một thể loại văn học thuộc phương thức biểu hiện trữ tình. Thơ tác động đến người đọc bằng sự nhận thức cuộc sống, những liên tưởng, tưởng tượng phong phú; thơ được phân
  • 16. 2023 – 2024 chia thành nhiều loại hình khác nhau, nhưng dù thuộc loại hình nào thì yếu tố trữ tình vẫn giữ vai trò cốt lõi trong tác phẩm. - Nhân vật trữ tình (cũng gọi là chủ thể trữ tình, cái tôi trữ tình) là người trực tiếp cảm nhận và bày tỏ niềm rung động trong thơ trước sự kiện. Nhân vật trữ tình là cái tôi thứ hai của nhà thơ, gắn bó máu thịt với tư tưởng, tình cảm của nhà thơ. Tuy vậy, không thể đồng nhất nhân vật trữ tình với tác giả. - Thơ là tiếng nói của tình cảm con người, những rung động của trái tim trước cuộc đời. - Thơ tuy biểu hiện những cảm xúc, tâm sự riêng tư, nhưng những tác phẩm thơ chân chính bao giờ cũng mang ý nghĩa khái quát về con người, về cuộc đời, về nhân loại, đó là cầu nối dẫn đến sự đồng cảm giữa người với người trên khắp thế gian này. - Thơ thường không trực tiếp kể về sự kiện, nhưng bao giờ cũng có ít nhất một sự kiện làm nảy sinh rung động thẩm mĩ mãnh liệt trong tâm hồn nhà thơ mà văn bản thơ là sự thể hiện của niềm rung động ấy. Một miếng trầu đem mời, một cái bánh trôi nước, một tiếng gà gáy canh khuya có thể là những sự kiện gây cảm xúc cho Hồ Xuân Hương; sự kiện Dương Khuê qua đời trong "Khóc Dương Khuê" (Nguyễn Khuyến); cuộc đời tài hoa mệnh bạc của nàng Tiểu Thanh trong "Độc Tiểu Thanh kí" (Nguyễn Du),… - Thơ thường có dung lượng câu chữ ngắn hơn các thể loại khác (tự sự, kịch). Hệ quả là nhà thơ biểu hiện cảm xúc của mình một cách tập trung hơn thông qua hình tượng thơ, đặc biệt thông qua ngôn ngữ nghệ thuật, qua dòng thơ, qua vần điệu, tiết tấu... Nhiều khi, cảm xúc vượt ra ngoài cái vỏ chật hẹp của ngôn từ, cho nên mới có chuyện “ý tại ngôn ngoại”. Do đó, thơ có thể tạo điều kiện cho người đọc thực hiện vai trò “đồng sáng tạo” để phát hiện đời sống, khiến người đọc phải suy nghĩ, trăn trở để tìm kiếm ý đồ nghệ thuật của tác giả cũng như những điểm đặc sắc trong tư duy nghệ thuật của mỗi nhà thơ. - Thơ chú trọng đến cái đẹp, phần thi vị của tâm hồn con người và cuộc sống khách quan. Vẻ đẹp và tính chất gợi cảm, truyền cảm của thơ có được còn do ngôn ngữ thơ cô đọng, hàm súc, giàu hình ảnh và nhạc điệu. Sự phân dòng, và hiệp vần của lời thơ, cách ngắt nhịp, sử dụng thanh điệu…làm tăng sức âm vang và lan tỏa, thấm sâu của ý thơ. Bàn về đặc điểm này, nhà thơ Sóng Hồng viết: “Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý, tinh vi. Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng. Nhưng thơ là có tình cảm, lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có nghệ thuật. Tình cảm và lí trí ấy được diễn đạt bằng những hình tượng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên nhạc điệu khác thường”. 1.1.2.3 Về cấu trúc - Mỗi bài thơ là một cấu trúc ngôn ngữ đặc biệt. Sự sắp xếp các dòng (câu) thơ, khổ thơ, đoạn thơ làm nên một hình thức có tính tạo hình. Đồng thời, sự hiệp vần, xen phối bằng trắc, cách ngắt nhịp vừa thống nhất vừa biến hóa tạo nên tính nhạc điệu. Hình thức ấy làm nên vẻ đẹp nhịp nhàng, trầm bổng, luyến láy của văn bản thơ. - Vần điệu là một trong những đặc trưng quan trọng về mặt cấu trúc. Không có vần điệu là không phải là thơ ca. Ví dụ: “Cỏ non xanh tận chân trời Cành lê trắng điểm một vài bông hoa” (Nguyễn Du)
  • 17. 2023 – 2024 Hai câu thơ dù có mượn ý từ hai câu thơ Đường “Phương thảo thiên biên bích/ Lê chi sổ điểm hoa. (“Cỏ thơm liền với trời xanh/ Trên cành lê có mấy bông hoa.”) thì bậc thầy thơ ca Nguyễn Du chỉ sáng tạo thêm chữ “trời”; chữ “tận” và chữ “trắng” cộng với vần điệu lục bát của Việt Nam đã tạo được hai câu…? Và mùa xuân cuối của câu sáu, gieo vần vài là chữ thứ sáu của câu tám. Sự gieo vần như vậy cùng phối hợp về thanh điệu, ngữ điệu giữa các chữ tạo thành cấu trúc có vần điệu chính đã tạo ra câu thơ rất hay. - Vần điệu và niêm luật trong một bài thơ Đường luật: + Niêm nghĩa đen là dán dính lại bằng chất hồ. Trong thơ, niêm là cách xếp đặt các câu thơ cho dính lại với nhau về nhịp thanh bằng thanh trắc và gây sự liền lạc mật thiết về âm điệu. + Vần ở vào chữ chót câu đầu và các câu chẵn (như vậy bài thơ có 5 vần và chỉ dùng vần cước). Cả bài gieo một vần (độc vần). Vần bằng (thuộc thanh bằng) + Thanh luật là luật chỉ định trong một câu thơ, chữ nào phải thanh bằng, thanh trắc. Chữ thanh bằng là chữ có dấu huyền hoặc không dấu, chữ thanh trắc là chữ có các dấu: Ngã, hỏi, nặng, sắc. + Trong thơ Đường luật, câu thơ nào cũng có 7 chữ, thanh luật áp dụng cho các chữ trong câu như sau: 1) Chữ cuối (chữ thứ 7) tùy thuộc vị trí câu thơ đối với vần thơ. Nếu câu thơ mang vần (câu 1,2,4,6,8) thì chữ ấy bằng, nếu câu thơ không mang vần (câu 3,5,7 thì chữ ấy trắc). 2) Chữ 2,4,6 theo phép Nhị tứ lục phân minh, nghĩa là 3 chữ này phải bằng, trắc, bằng hoặc trắc, bằng, trắc. 3) Chữ 1,3,5 theo phép Nhất tam ngũ bất luận nghĩa là không kể đến luật bằng trắc, được tự do. Tuy nhiên trên thực tế, chỉ chữ 1 và 3 được bất luận, còn chữ thứ 5 phải khác thanh với chữ chót của câu thơ. Ta thấy ở luật bằng trắc này, luật lệ cốt yếu nhằm vào các chữ 2,4,6. Nhịp thanh của câu thơ dựa vào đó mà thay đổi lên xuống. Cho nên bài thơ nào bắt đầu với một câu thơ luật bằng thì gọi là bài thơ luật bằng. Bài thơ nào bắt đầu với câu thơ luật trắc gọi là bài thơ luật trắc. Ví dụ bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu: “Tích nhân dĩ thừa Hoàng Hạc khứ Thử địa không dư hoàng hạc lâu Hoàng Hạc nhất khứ bất phục phản Bạch vân thiên tải không du du Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ Phương thảo thê thê Anh vũ châu Nhật mộ hương quan hà xứ thị Yên ba giang thượng sử nhân sầu.” Dịch thơ: Hạc vàng ai cưỡi đi đâu Mà nay Hoàng Hạc riêng lầu còn thơ Hạc vàng bay mất từ xưa Ngàn năm mây trắng bây giờ còn bay Hán Dương sông tạnh cây bày Bãi xa Anh Vũ xanh đầy cỏ non
  • 18. 2023 – 2024 Quê hương khuất bóng hoàng hôn Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai ? (Tản Đà - dịch) + Về mặt hình thức, dễ nhận biết đây là bài thơ Đường luật thể thất ngôn bát cú (bảy chữ, tám câu) nhưng ngay trong mấy câu mở đầu, đã thể hiện một cú pháp rất đặc biệt, bởi sự phá hết niêm luật và thi pháp của thơ Đường. Về luật bằng trắc, câu 1 và câu 3 là những câu thể hiện sự phá cách táo bạo nhất. Theo luật thơ Đường, các vị trí nhị tứ lục thất trong câu thơ phải tuân thủ theo đúng quy định bằng trắc. Các vị trí 1,6,8 trong câu thơ thứ nhất đã hoàn toàn biến đổi ngược lại với quy định. Luật bằng trắc của bài thất ngôn bát cú, thơ vần bằng trong câu đầu lẽ ra phải là: BBTTTBB (Ví dụ: “Trời chiều bảng lảng bóng hoàng hôn” - Bà Huyện Thanh Quan) thì câu thơ đầu của Hoàng Hạc Lâu biến thành TBTBBTT (“Tích nhân dĩ thừa Hoàng hạc khứ”). Tiếp đến, câu thứ 3 được cấu tạo với một loạt 6 thanh trắc đi với nhau, gợi lên một niềm xót xa trước sự nghiệt ngã của thời gian, của cuộc đời con người BTTTTTT (“Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản.”) + Thơ Đường vốn trọng sự cô đọng của câu chữ, đặc biệt tránh việc phải dùng những hư từ, trong bài thơ này được dùng một từ lặp lại nhiều lần “Hoàng Hạc” được 3 lần. “không” được 2 lần, tạo nên hiệu quả sự ám ảnh khôn nguôi về Hạc vàng. Hoàng Hạc Lâu là một kiệt tác của Trung Hoa và cũng là đỉnh cao chói lọi của thơ Đường nói riêng và của văn học Trung Hoa nói chung, ngàn năm không ai vượt qua nổi. Thi tiên Lý Bạch đứng trước Hoàng Hạc Lâu cũng phải gác bút mà thốt lên rằng: "Đình tiền hữu cảnh đạo bất đắc/ Thôi Hiệu đề thi tại thương đằn" (trước mắt có cảnh đẹp nhưng không sao nói được, vì đã có thơ của Thôi Hiệu sừng sững ở trên đầu). - Gieo vần trong thơ mới và thơ hiện đại: + Vần liền: Vần theo những cặp gián cách, từng cặp vần bằng trắc theo nhau liền, ví dụ trong bài thơ Nhớ rừng của Thế Lữ: “Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối, Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan, Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn, Ta lặng ngắm giang san ta đổi mới, Đâu những cảnh bình minh nắng gội Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng, Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng, Ta lặng ngắm giang san ta đổi mới.” + Vần chéo: Là cách gieo vần bắt chéo, câu 1 vần xuống câu câu 3, câu 2 vần xuống câu 4, ví dụ trong thơ Huy Cận: “Hạnh phúc rất đơn sơ. Nhịp đời đi chậm rãi, Mái nhà in bóng trưa, Ong hút chùm hoa cải.” + Vần ôm: Là cách gieo vần để cho vần câu 1 với câu 4, ôm lấy vần câu 2 với câu 3. Ví dụ trong bài thơ Tiếng thu của Lưu Trọng Lư:
  • 19. 2023 – 2024 “Em nghe mùa thu, Dưới trăng mờ thổn thức, Em không nghe rạo rực, Hình ảnh kẻ chinh phu” + Vần hỗn tạp: Là cách tham dụng tất cả các lối vần trên trong một bài, không theo một định lệ nào cả. Ví dụ trong bài thơ sau đây của Thế Lữ: “Tiếng địch thổi đâu đây. Cớ sao mà réo rắt ? Lơ lửng cao đưa tận lưng trời xanh ngắt. Mây bay, gió quyến, mây bay... Tiếng vi vu như khuyên van như dìu dặt Ánh chiều thu Lướt mặt hồ thu. Sương hồng lam nhẹ tan trên sóng biếc. Rặng lau già xao xác tiếng reo khô, Như khuấy động nỗi nhớ nhung thương tiếc. Trong lòng người đứng bên hồ” - Về thể thơ của thơ mới và thơ hiện đại: + Thể năm chữ: Mỗi câu có 5 chữ. Số câu không hạn định, thường chia làm khổ 4 câu. Vần có thể theo các kiểu vần liền, vần chéo, vần ôm hoặc vần hỗn tạp. Thường cứ gián cách vần trắc với vần bằng. Nhưng chỉ có vần cước không có vần yêu. Thể thơ này phân làm khổ 4 câu như thể thơ ngũ ngôn tứ tuyệt. Ví dụ như bài thơ Đi chùa hương của Nguyễn Nhược Pháp, Khách lạ đường rừng của Nguyễn Bính. + Thể bảy chữ: Mỗi câu thơ có 7 chữ. Số câu không có hạn định, có thể chia thành khổ 4 câu. Tất cả phép niêm luật đối của thơ Đường luật đều bị bỏ qua, nhưng có khi vẫn được duy trì một phần, nhất là luật bằng trắc vẫn còn. Gieo vần theo các kiểu thơ Pháp, giống như kiểu tứ tuyệt cũ 4 câu 2 vần, hay 4 câu 3 vần. Ví dụ như trong bài thơ Trăng của Xuân Diệu. + Thể tám chữ: Mỗi câu có 8 chữ (hoặc xen vào ít câu 7 chữ hay 9, 10 chữ). Số câu không hạn định, thường dài, nhưng cũng có thể chia làm khổ 4 câu 6, 8 câu.. Về thanh bằng trắc trong câu, thường chỉ áp dụng luật hoán thanh tổng quát vào các chỗ ngắt đoạn. Vần thường theo kiểu vần liền, có khi có cả vần liền, có khi có cả vần yêu, câu thơ có giọng như Hát nói. Ví dụ như bài Cây đàn muôn điệu của Thế Lữ. + Thể sáu tám: Tuy là loại thơ cũ, trước kia người ta thường dùng để sáng tác truyện liên hồi hàng ngàn câu. Trên cơ sở này người ta sáng tác ngắn đi và theo lối gieo vần truyền thống. Ví dụ bài thơ Ngậm ngùi của Huy Cận: Nắng chia nửa bãi chiều rồi, Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá sầu. Sợi buồn con nhện giăng mau, Em ơi hãy ngủ anh hầu quạt đây. Lòng anh mở với quạt này, Trăm con chim mộng về bay đầu giường. Ngủ đi em mộng bình thường,
  • 20. 2023 – 2024 Ru em sẵn tiếng thùy dương mấy bờ Cây dài bóng xế ngẩn ngơ, Hồn em đã chín mấy mùa thương đau. Tay anh em hãy tựa đầu, Cho anh nghe nặng trái sầu rụng rơi. 1.1.2 Yêu cầu và phương pháp đọc hiểu tác phẩm thơ - Làm thế nào để có một bài thơ hay? Đây là nỗi trăn trở của các nhà thơ, người làm thơ. Bởi vì một bài thơ hay, sống với thời gian, và được người đời mến mộ, thì nó chẳng cần theo một xu hướng nào cả! Những bài thơ ấy tự nó đã định cho mình một xu hướng riêng trong lòng công chúng và nó sẽ tồn tại theo thời gian. Thơ mới và thơ hiện tại đã tiến một bước ngắn hơn 80 năm, so với nhiều thế kỷ của thơ truyền thống, quá trình cách tân tìm cái mới của thơ ca cần phải quan niệm một cách sâu sắc hơn. Và dù đổi mới thế nào đi chăng nữa, thi ca vẫn phải là tiếng nói hồn nhiên nhất, nguyên sơ trong sâu thẳm trái tim và giàu tính nhân bản về đời sống vì sự cao đẹp của con người, và muôn đời mãi mãi thơ vẫn là thơ!... ? - Khi đọc hiểu tác phẩm thơ, cần tiến hành theo các bước sau đây: + Cần biết rõ tên bài thơ, tên tác giả, thời gian và hoàn cảnh sáng tác, đó là cơ sở ban đầu để tiếp cận tác phẩm. + Đọc và quan sát bước đầu để nắm chắc bài thơ. Qua việc đọc, phải xác định được chủ đề, chủ thể trữ tình (chủ thể trữ tình thường xuất hiện ở hai dạng: cái tôi trữ tình và chủ thể trữ tình ẩn), đối tượng trữ tình, hình tượng trữ tình và giọng điệu chủ đạo của bài thơ. + Cảm nhận nội dung, ý nghĩa bài thơ qua câu chữ, hình ảnh, nhịp điệu, kết cấu, các biện pháp tu từ,… + Lí giải, đánh giá toàn bộ bài thơ cả về hai phương diện nội dung và nghệ thuật. + Đặc biệt là phải chỉ ra những đóng góp của tác giả (thể hiện qua tác phẩm) cho thơ và cho cuộc sống con người. 1.2 Đặc trưng của truyện ngắn, tiểu thuyết và phương pháp đọc hiểu tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết trong nhà trường 1.2.1 Khái niệm - Truyện ngắn và tiểu thuyết là loại hình tác phẩm tự sự. Tự sự là thể loại văn học có phương thức trình bày một chuỗi sự việc, từ sự việc này đến sự việc kia, cuối cùng dẫn đến một kết thúc, thể hiện một ý nghĩa. Tự sự giúp người đọc và người nghe có thể hiểu rõ sự việc, con người, hiểu rõ vấn đề, từ đó bày tỏ thái độ khen chê. Tự sự rất cần thiết trong cuộc sống, trong giao tiếp, trong văn chương. Đặc điểm: + Tác phẩm tự sự phản ánh đời sống khách quan thông qua các sự kiện, hệ thống sự kiện: thể hiện một bức tranh khách quan về thế giới, về những gì tồn tại bên ngoài người trần thuật, không phụ thuộc và ý muốn và tình cảm của họ. Tất cả những sự việc, sự kiện, biến cố bên ngoài hay những cảm xúc, tâm trạng, ý nghĩ bên trong được nhà văn xem như đối tượng để phân tích. + Tác phẩm tự sự có khả năng phản ánh hiện thực một cách rộng lớn, bao quát: trong tác phẩm tự sự, không gian và thời gian không bị hạn chế. Nhân vật tự sự được khắc họa đầy đủ, nhiều mặt, triển khai sâu rộng trong nhiều mối quan hệ đa dạng và phong phú. Nhân vật được khắc họa từ ngoại hình đến nội tâm, cả quá khứ, hiện tại và tương lai.
  • 21. 2023 – 2024 + Tác phẩm tự sự luôn luôn có hình tượng người trần thuật: làm nhiệm vụ tường thuật, kể chuyện để phân tích, nghiên cứu, khêu gợi, bình luận, cắt nghĩa những quan hệ phức tạp giữa nhân vật và nhân vật, giữa nhân vật và hoàn cảnh…Trong tác phẩm tự sự, hình tượng người trần thuật giữ một vai trò hết sức quan trọng và luôn luôn muốn hướng dẫn, gợi ý cho người đọc nên hiểu nhân vật, hoàn cảnh… như thế nào. + Lời văn trong tác phẩm tự sự: chủ yếu là lời văn kể chuyện, miêu tả. - Truyện ngắn là một thể loại văn học. Nó thường là các câu chuyện kể bằng văn xuôi và có xu hướng ngắn gọn, súc tích và hàm nghĩa hơn các câu truyện dài như tiểu thuyết. Thông thường truyện ngắn có độ dài chỉ từ vài dòng đến vài chục trang, trong khi đó tiểu thuyết rất khó dừng lại ở con số đó. Vì thế, tình huống truyện luôn là vấn đề quan trọng bậc nhất của nghệ thuật truyện ngắn. Truyện ngắn thường chỉ tập trung vào một tình huống, một chủ đề nhất định. Trong khi đó, tiểu thuyết chứa được nhiều vấn đề, phủ sóng được một diện rộng lớn của đời sống. Do đó, truyện ngắn thường hết sức hạn chế về nhân vật, thời gian và không gian trong truyện ngắn cũng không trải dài như tiểu thuyết. Đôi khi truyện ngắn chỉ là một khoảng khắc của cuộc sống. - Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sống con người, biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi theo những chủ đề xác định. + Tiểu thuyết có nhiều dạng thức kết cấu tùy theo yêu cầu của đề tài, chủ đề hoặc theo sở trường của người viết. Thậm chí người ta còn cho rằng, về nguyên tắc, tiểu thuyết không có một hình thức thể loại hoàn kết, bởi vì nó là “sử thi của thời đại chúng ta”, tức là sử thi của cái hiện tại, cái đang hàng ngày hàng giờ đổi thay. + Tuy thường gặp những kết cấu chương hồi, kết cấu tâm lý, kết cấu luận đề, kết cấu đơn tuyến, kết cấu đa tuyến v.v. tiểu thuyết vẫn không chịu được những chế định chặt chẽ, nó không có quy phạm cố định và người viết thậm chí có thể phá vỡ những khuôn mẫu sẵn có để vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo các hình thức kết cấu khác nhau. Kết cấu cho phép tạo nên một diện mạo chung nhất về tiểu loại: tiểu thuyết chương hồi, tiểu thuyết tâm lý, tiểu thuyết luận đề, tiểu thuyết đa thanh v.v. - Có hai cách để phân biệt truyện ngắn hay tiểu thuyết: + Căn cứ theo số trang mà truyện có thể in ra. + Căn cứ theo cách viết của cả truyện: Tiểu thuyết hay truyện dài thì cứ triền miên theo thời gian, đôi khi có quãng hồi ức trở ngược lại. Truyện ngắn thì gây cho người đọc một cái nút, một khúc mắc cần giải đáp. Cái nút đó càng ngày càng thắt lại đến đỉnh điểm thì đột ngột cởi tung ra, khiến người đọc hả hê, hết băn khoăn. 1.2.2 Đặc trưng của truyện ngắn, tiểu thuyết 1.2.2.1 Sự kiện (biến cố) - Sự kiện là những sự việc xảy ra trong đời sống, là những hành động, việc làm, những sự gặp gỡ... có khả năng làm bộc lộ bản chất nhân vật, thay đổi mối quan hệ người và người, làm thay đổi cảm xúc, tình cảm, nhận thức, thậm chí số phận nhân vật. Ví như sự kiện Tấm bị Cám lừa, lấy hết giỏ tép. Sự kiện này chứng tỏ bản chất lừa đảo, độc ác của Cám, vừa thể hiện bản tính thật thà, đôn hậu của Tấm, vừa tạo điều kiện để Tấm gặp Bụt. Hoặc như để kể về một người xấu như
  • 22. 2023 – 2024 Lí Thông, người ta kể những sự kiện như hắn kết nghĩa anh em với Thạch Sanh, rồi lừa chàng đi gác miếu trăn tinh nhằm lấy thân chàng thế mạng cho hắn... - Sự kiện thường là cái không bình thường (cho nên còn gọi là biến cố) trong đời sống nhân vật. Chính vì cái không bình thường ấy, đã khiến nhân vật phải suy nghĩ, phải cảm xúc, thậm chí phải đấu tranh, dằn vặt, phải tự ý thức... để sau đó buộc nhân vật phải có những hành động, ứng xử phù hợp tiếp theo. Có những sự kiện nhỏ, có những sự kiện lớn trong cuộc đời nhân vật, song tất cả đều làm cho bản chất sâu kín của nhân vật hiện lên rõ nét. Cái không bình thường của sự kiện thường xảy ra một cách bất ngờ, đột ngột, có thể phá vỡ trật tự vốn đang tồn tại, làm cho sự kiện trở thành cái lạ lùng, “thậm chí một cảnh tượng xưa nay chưa từng có”, ví như sự kiện cho chữ trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân vậy. - Sự kiện, về bản chất, là sản phẩm của mối quan hệ con người và hoàn cảnh, môi trường, cho nên nó có khả năng phản ánh cuộc sống một cách toàn diện. Qua sự kiện, có thể biết được các mối quan hệ của con người. Ví dụ, chuỗi sự kiện trong Truyện Kiều đã cho thấy mối quan hệ của người dân với hệ thống quan lại, của gái lầu xanh với chủ chứa, nông dân khởi nghĩa với triều đình... Bên cạnh đó, là mối quan hệ con người và môi trường: những đoạn tả cảnh thiên nhiên, tả đồ vật... thường được miêu tả rất cụ thể, chi tiết. - Sự kiện còn là kết quả của mối dây liên hệ của con người đối với thế giới. Cho nên, theo mối liên hệ của các sự kiện mà tác giả tự sự có thể mở rộng không gian - thời gian không hạn chế. Vì vậy, một tác phẩm có thể miêu tả một khoảng khắc, nhưng cũng có thể miêu tả cả một đời người, thậm chí nhiều thế hệ. Ông khách ở quê ra khiến người kể chuyện nhớ lại toàn bộ chuyện về cuộc đời của ông lão Khúng với mọi thăng trầm của đời người cũng như của cả một vùng đất (Khách ở quê ra - Nguyễn Minh Châu). Người đời thường nhắc đến những sự kiện văn học nổi tiếng với những giá trị xã hội và nhân sinh sâu sắc: Ô-đi-xê lưu lạc mười năm, Từ Thức gặp tiên; Thúy Kiều bán mình chuộc cha; Phăng- tin bán tóc, bán răng, bán thân nuôi con; Chí Phèo đòi được làm người lương thiện, anh Tràng nhặt được vợ... Các sự kiện văn học nổi tiếng này thường có sức hấp dẫn đặc biệt. 1.2.2.2 Cốt truyện - Có hai cách hiểu về khái niệm cốt truyện. Một là, cốt truyện là hạt nhân cơ bản của câu chuyện với trật tự các sự kiện theo tuyến tính. Với nghĩa này, các nhà nghiên cứu thường gọi đó là khung cốt truyện. Hai là, cốt truyện đã được nghệ thuật hóa nằm những mục đích tư tưởng và thẩm mĩ nhất định: đan xen các tuyến nhân vật, phát triển các thành phần phụ, đảo lộn trật tự thời gian, lắp ghép các môtíp, đầu cuối tương ứng... Với nghĩa này, người ta dùng khái niệm truyện kể. Ở đây, chúng ta nói đến cốt truyện là nói đến cốt truyện đã được nghệ thuật hóa. Cốt truyện là chuỗi sự kiện có tính liên tục trước sau, có quan hệ nhân quả hoặc có liên hệ về ý nghĩa, vừa có tác dụng biểu hiện tính cách, số phận nhân vật, vừa xây dựng bức tranh đời sống hiện thực, vừa là yếu tố gây hấp dẫn cho nguời đọc. - Tiến trình các sự kiện sẽ tạo thành cốt truyện. Bình thường, đứng về cấu trúc cơ bản và truyền thống, cốt truyện thường có các thành phần cơ bản như: trình bày, thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút. Trật tự cốt truyện thường được kể theo trật tự tuyến tính, theo dòng lịch sử. Trong truyện tự sự hiện đại, năm thành phần cơ bản này có thế thiếu vắng một thành phần nào đó và việc kể chuyện có thể không theo trật tự trước sau của câu chuyện, mà có sự đảo ngược, xen lẫn các thành phần.
  • 23. 2023 – 2024 - Ngoài ra, còn có thể có những dạng cốt truyện phổ biến như: truyện lồng trong truyện. Trong truyện Lão Hạc của Nam Cao, có cốt truyện ông lão buộc phải bán con chó mình yêu quí và cốt truyện về ông giáo lúc đầu không hiểu sau dần dần hiểu được ông lão hàng xóm của mình. Truyện Một nghìn lẻ một đêm xứ Ba Tư chính là một kiểu chồng chất các câu chuyện nằm trong chuyện. Có truyện lặp lại, đầu cuối tương ứng (Chí Phèo - Nam Cao). + Truyện xây dựng trên một mô típ. Đặc biệt ở truyện cổ tích, những môtíp phối hợp với nhau hình thành mối liên hệ chủ đề của tác phẩm. + Cốt truyện ở đây được xem là sự tổng hợp các mô típ theo kế tục thời gian và nhân quả. Cốt truyện trữ tình là câu chuyện không có sự kiện gì đặc biệt mà chủ yếu dựa theo cảm xúc của nhân vật (Dưới bóng hoàng lan, Hai đứa trẻ - Thạch Lam). Đó là loại truyện kể về thế giới nội tâm nên sự kiện chính là sự kiện nội tâm (sự kiện bên trong, sự kiện tâm trạng). - Cốt truyện thường mang những chức năng sau: Tạo thành lịch sử cuộc đời nhân vật với những thăng trầm, biến đổi. Cốt truyện Tấm Cám cho thấy số phận của một cô gái quê nghèo, hiền lành, chăm chỉ, trải qua bao khó khăn, vất vả, thậm chí phải chết đi sống lại nhiều lần, để cuối cùng có được một hạnh phúc lâu dài. Cốt truyện còn góp phần bộc lộ xung đột, mâu thuẫn của con người, có ý nghĩa nhân sinh. Cốt truyện Cây khế có những sự kiện có vẻ như trùng lặp nhưng cuối cùng dẫn đến hai kết cục hoàn toàn khác biệt do cách ứng xử nhân sinh khác biệt với từng sự kiện đó. Cốt truyện còn có nhiệm vụ tạo nên sự hấp dẫn cho câu chuyện, cho nên những phép ngẫu nhiên, bất ngờ, lặp lại, đột ngột, lắp ghép, giả mà như thật... đều làm cho cốt truyện tăng thêm phần hấp dẫn. Cốt truyện phiên lưu cho thấy nhân vật luôn phải tự gỡ mình thoát ra khỏi các tình huống gay cấn. Cốt truyện tài hoa tài tử gặp gỡ bao giờ cũng có những trở ngại và cuối cùng đoàn viên hạnh phúc... - Ngoài ra, bên cạnh cốt truyện, như là thành phần động, còn có các thành phần khác, mang tính tĩnh tại, có thể gọi là thành phần xen, hay thành phần ngoài cốt truyện. Đây là những thành phần như miêu tả, kể, bình luận, trữ tình, cảnh thiên nhiên, môitrường, giới thiệu lai lịch, khắc họa nội tâm, giới thiệu phong tục... Những thành phần này tuy không đóng vai trò quan trọng trong cốt truyện, nhưng chính nó góp phần làm cho tác phẩm trở thành một sinh mệnh đầy đặn, có sự sống, có linh hồn. Đây là thành phần giàu chất tạo hình và biểu hiện, làm cho văn học có thể so sánh với hội họa, điêu khắc, âm nhạc, cung cấp những bức tranh hấp dẫn, sinh động về hiện thực, vừa giàu khả năng lí giải tường tận tâm lí, hành động nhân vật cũng như các nội dung khác của đời sống. Đoạn miêu tả tiếng đàn của Thúy Kiều, miêu tả không gian đêm về trong truyện Hai đứa trẻ (Thạch Lam), sự mở rộng các thành phần tĩnh tại này làm cho tác phẩm tự sự có khả năng trình bày trọn vẹn đầy đặn về cuộc sống, tạo không khí, nhịp điệu, ấn tượng, cách đánh giá và cảm thụ thế giới với những đặc sắc thẩm mĩ. Sự luân phiên các thành phần động (sự kiện), tĩnh (miêu tả, bình luận, kể...) sẽ tạo nên nhịp điệu trần thuật. Nếu tập trung vào sự kiện (thành phần động), nhịp điệu câu chuyện sẽ nhanh, còn tập trung vào thành phần tĩnh, nhịp điệu câu chuyện sẽ trở nên chậm rãi. 1.2.2.3 Nhân vật tự sự Nhân vật tự sự cũng là yếu tố cơ bản của truyện ngắn và tiểu thuyết. Đó là loại nhân vật có tên tuổi, có lịch sử, có quá trình, có số phận. Khác với nhân vật trữ tình, nhân vật tự sự được tập trung khắc hoạ tương đối cụ thể ở nhiều phương diện: ngoại hình, hành động, nội tâm, và đặc biệt là trong mối quan hệ với các nhân vật khác. Chỉ có trong mối quan hệ với các nhân vật khác,
  • 24. 2023 – 2024 nhân vật mới bộc lộ hết bản chất của mình, cũng như những biến đổi trong cuộc đời nhân vật cũng tùy thuộc mối quan hệ này. Tuy cũng được khắc hoạ nội tâm, nhưng những xung động nội tâm của nhân vật tự sự chủ yếu là để lí giải nguyên nhân những hành động tiếp theo, dẫn đến những sự kiện kế tiếp trong cuộc đời nhân vật. Ví như đoạn Chí Phèo tỉnh dậy sau cơn say, ta thấy có một đoạn nội tâm dài về nguyên nhân khát khao hạnh phúc. Tiếp đến là hành động đòi quyền được làm người để có cơ may tìm hạnh phúc. 1.2.2.4 Người kể chuyện - Đây là một loại nhân vật đặc biệt. Đó là người kể chuyện trong tác phẩm, kể về nhân vật và các sự kiện, biến cố nào đó. Người kể có ngôi kể, vai kể, điểm nhìn, giọng điệu kể. Nhân vật này có nhiệm vụ phân tích, nghiên cứu, giải thích, khêu gợi, bình luận, làm sáng tỏ mọi quan hệ phức tạp giữa nhân vật và hoàn cảnh. Thí dụ, người kể chuyện đã giới thiệu, giải thích lai lịch nhân vật trong đoạn mở đầu truyện Tấm Cám: Tấm và Cám là hai chị em cùng cha khác mẹ. Mẹ Tấm chết từ hồi Tấm mới biết đi. ít lâu sau, người cha cũng chết. Tấm ở với dì ghẻ là mẹ của Cám. Nhân vật này có thể lộ diện, nhưng cũng có thể vô danh, nhưng bao giờ người đọc cũng cảm nhận được linh hồn của người kể chuyện này một cách rõ rệt, gần gũi thông qua lời kể, giọng điệu, điểm nhìn, cách dẫn dắt và phân tích, lí giải cốt truyện... - Trong truyện truyền thống, nhân vật người kể chuyện thường là người đứng ngoài câu chuyện, hoặc là chính tác giả, thường ít xưng danh. Nhưng trong truyện hiện đại, nhân vật người kể chuyện có thể ở ngôi thứ nhất, xưng tôi, nhân vật này có thể là một nhân vật trong câu chuyện (ông giáo trong truyện Lão Hạc - Nam Cao) hoặc ngôi thứ ba (người kể chuyện đứng bên ngoài câu chuyện). Loại nhân vật này có một giọngđiệu thể hiện qua cách nhìn, cách cảm thụ, phương thức tư duy, năng lực trí tuệ, tình cảm, bộc lộ qua ngôn ngữ. Như vậy là nhân vật người kể chuyện cũng được cá tính hóa. Chính giọng điệu này đã xác định được phần nào phong cách của tác giả. Ví dụ, lời người kể chuyện trong tác phẩm của Nguyễn Khải luôn có xu hướng phân tích lí giải cặn kẽ cách ứng xử của nhân vật trong các mối quan hệ, còn lời kể chuyện của Thạch Lam luôn chứa đầy những miêu tả cảm giác, mang thiên hướng trữ tình. - Có nhiều cách phân loại người kể chuyện. Theo N. Friednam, trong sách Điểm nhìn trần thuật (1967), có thể phân loại người kể chuyện thành những loại như: người kể chuyện biết hết, người kể chuyện không biết hết, là nhân chứng (thường là ngôi), là vai chính (nhân vật kể), người kể toàn năng (dựa vào điểm nhìn nhiều nhân vật), người kể chuyện đơn lẻ (điểm nhìn một nhân vật), người kể camêra (không tỏ thái độ chủ quan), người kể quan sát kịch (chỉ thấy hành động). - Ngoài ra, theo vị trí quan sát của người kể, còn có thể phân theo điểm nhìn kể chuyện như: điểm nhìn bên ngoài, bên trong; điểm nhìn không gian (xa, gần), điểm nhìn di động (từ đối tượng này sang đối tượng khác), điểm nhìn thời gian (quá khứ, hiện tại, tương lai), điểm nhìn luân phiên (trong, ngoài). Sự luân phiên điểm nhìn này cho thấy sự linh hoạt của các kiểu tổ chức miêu tả và bình luận trong cốt truyện. 1.2.3 Phương pháp đọc hiểu tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết trong nhà trường Khi đọc hiểu tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết, cần tiến hành theo các bước sau đây: - Cần biết rõ tên tác phẩm, tên tác giả, thời gian và hoàn cảnh sáng tác, đó là cơ sở ban đầu để tiếp cận tác phẩm. - Xác định ý nghĩa nhan đề của tác phẩm. Qua việc đọc, phải xác định được chủ đề tư tưởng và giá trị cơ bản của tác phẩm.